60 - در علل ( ج 2 ص 280 ) و عيون ( ج 1 ص 240 ) كه امام رضا عليه السّلام فرمود : مردى شامى از امير المؤمنين عليه السّلام مسائلى پرسيد و در ضمن پرسيد از نخست آفريده خدا تعالى ، فرمود : نور را آفريد ، و پرسيد از طول خورشيد و ماه و پهناى آنها فرمود : 900 * 900 فرسخ . ميگويم : تمام خبر در كتاب احتجاج است ، و سيد داماد - ره - پس از ذكر همه آن گفته : اين پرسشها از چيزهائى بوده كه اهل كتاب در كتب آسمانى پيغمبران خود يافته بودند و امير المؤمنين عليه السّلام را با آنها امتحان ميكردند تا بدانند كتب آسمانى را ميداند يا نه ، و مقصود آن حضرت از اينكه نخست آفريده خدا نور است ، جوهر مجرديست كه نخست موجود انوار عقليه است چنانچه سيّد ما رسول خدا صلى اللَّه عليه و إله فرمود : « نخست چيزى كه خدا آفريد عقل بود » [ كلامى در بارهء جرم و مساحت خورشيد و ماه ] و امّا مقصود از 900 * 900 مكعب 900 فرسخ است كه مىشود 729000000 كه حاصل ضرب همان 900 * 900 است يعنى 810000 در خودش و مقصود از طول و عرض خورشيد برابر هم مساحت همه سطح گرد آنها است كه بجرمشان احاطه دارند ، و همچنين است مقصود از طول و عرض ماه . و بدان كه محصول نظر حكماء رياضى و هيوى در مقدار اجرام و ابعاد با هم اختلاف دارد بسيار ، براى اختلاف در ابزار رصد خانه يا اشتباه در نصب آنها بجاى مناسب يا از نظر مسامحه و سهل انگارى در حساب كه همه رصدها بدان گرفتارند به همين جهات ارصاد اختلاف دارند ، و دو رصد موافق ناياب است ، و خلاصه همه اعتراف دارند كه بررسى پيشينيان كاملتر بوده است . پس بدان كه بطلميوس و همگنان عصرش در رصدهاى خود يكدرجه از محيط دائره عظيمه زمين را 9 / 1 22 فرسخ دريافتند پس محيط آن مىشود 360 * 9 / 1 22 فرسخ ، برابر 8000 فرسخ ، و ارشميدس در مقاله خود بيان كرده كه محيط هر دائره 7 / 1 3 برابر قطر آنست تقريباً و قطر زمين مىشود 2 / 1 2545 فرسخ و در آن بيان كرده كه مساحت دائره برابر است با ضرب نصف قطر در نصف محيط ، و به حكم شكل